İlçeler

ARDANUÇ

Tanrısal çığlığın üflendiği toprak, burası…
Varsa dünyada cehennem bu; Cehennem Deresi.

Hasan Çelebi

ARDANUÇ’UN TARİHİ

Hazırlayan: Tuncer BAYIK
Tarih Öğretmeni

Ardanuç Karadeniz Bölgesinin Doğu Karadeniz bölümünde yer almaktadır.Ardanuç,yönetim bakımından Artvin iline bağlı olup,il merkezine uzaklığı 35 km. dir. Ardanuç ilçesi;Kuzeyden Şavşat ilçesi,doğudan Ardahan ili ve Göle ilçesi,güneyden Erzurum ili ve Yusufeli ilçesi,batıdan ise Artvin ili ile sınırlanmıştır.

İlçe merkezi ise;kuzeyden Tütünlü ve Beratlı köyleri, doğudan Kızılcık ve Harmanlı köyleri,güneyden Sakarya Köyü, batıdan ise Ferhatlı Köyü ile çevrilidir.

Ardanuç ilçe merkezi doğusundaki Yalnızçam Dağlarından kaynaklanan Ankliya deresinin Aydın deresi ile birleştiği yerde yer almaktadır.Ardanuç'un batı tarafında Türkiye'nin en büyük kalyonu olan dünya sıralamasında da önemli yer tutan "Cehennem Deresi"bulunmaktadır.

Bu ilçe merkezinde konutlar genelde alüviyal düzlükte ve bu düzlükten itibaren yavaş yavaş yükselen bir yamaç üzerinde kurulmuştur.

Ardanuç yerleşim alanının yükseltisi yaklaşık olarak 470-670 metreleri arasındadır.2000 yılı genel nüfus sayımına göre genel nüfusu 14.477,ilçe merkezinin nüfusu ise 5.278'dir.Ardanuç'ta nüfusa kayıtlı insan sayısı 40071'dir.Resmi rakamlara göre genel nüfusun %65'i dışarıya göç etmiştir.

Ardanuç'ta halkın başlıca geçim kaynağı tarım ve hayvancılıktır. Ayrıca yörede yapılan ormancılıkta halkın geçim kaynakları arasında yer almaktadır.Coğrafi yapısından dolayı tarımsal faaliyetlerticari olmaktan ziyade halkın kendiihtiyaçlarını karşılamak şeklindedir.Karadeniz bölgesinde yer almasına rağmen ilçede genel olarak karasal iklim hakimdir. İlçenin yüzölçümü 969 km2,rakımı ise 475'dir.

Önce Gevhernik sonra da Ardanuç ve Akçakale adını alan, zaman zamanda Ada kale olarak bilinen içemiz tarihi, arkeolojik bulgulara göre M.Ö. X - VIII bin yıllarına kadar uzanıyor.

Tarihi çeşirli deöenmlerinde gerek doğu-batı geçiş bağlantıları gerekse kalesinin sağladığı avantajlar sayesinde krallıklara başkentlik yapmıştır.

Adanuç ve çevresinde yerleşmenin başlangıcı M.Ö. 2000'li yıllarda Hurriler ve Mittanilere dayanmaktadır. Ardanuç ve çevresi kayıtlara ilk olarak Urartukar zamanında geçmiştir. Urartulardaki "Güneş Tahrısı" Ardi 'nin adına tapınaklarla ilgisi olabileceği zannedilmektir.

Urartulardan sonra İskitler hakimiyet kurmuşlarıdır. Ünlü İskit hükümdarı Efrasyab (Alp Er Tunga) zamanında federasyon kurulmuştur. Daha sonra sırasıyla M.Ö. 150'de Arsaklılar, 536' Bizanslılar Ardanuç 'a hakim olmuşlardır. Bizans kaynaklarından Ardanuç'tan "Kalmak" diye bahsedilmektedir. Bizans'tan sonra Bagratlılar. Ardanuç'ta ünlü Bagrıtlı kralı "Aşut'un kulesi" kalmıştır. Ardanuç 744 yılında Bagratlı Krallığının başkenti olmuştur.

Ardanuç’ta 1267-1678 yılları arasında Kıpçakların Ortodoks Atabekler Hükümeti varlık sürdürdü. Yapılan araştırmalar yöre insanlarının menşeinin Kıpçaklara bağlı “Meshet Türkleri’ne “(Ahıska) dayandığı ifade edilmektedir. Ardanuç kısa bir sürede Moğol işgali altında kalmıştır.

Osmanlı Devleti’nde Kanuni Sultan Süleyman döneminde, Erzurum Beylerbeyi Çerkez İskender Paşa tarafından 1551 yılında Ardanuç fethedildi. Iskender Paşa Ardanuç’ta Akkoyunlulardan kalma eski bir caminin kalıntılarını onarttırarak buraya bir boyahane ile 61 dükkan vakfeylemiştir.

Ardanuç bu dönem sancak merkezi yapılmıştır. Ayrıca İ.Paşa Ardanuç’tan Kanuni Sultan Süleyman’a bir adet çok değerli “lal kadeh” göndermiştir.

93 harbine kadar Osmanlı yönetiminde kalan Ardanuç 1878 Berlin antlaşması ile Rusya’ya terk olunmuştur. 40 yıl Rusya idaresinde kalan yöremiz sıkıntılar geçirmiş ve bu dönemde halk göçe zorlanmıştır. (nüfusu değiştirmek için) 1917 yılındaRusya’da çıkan Bolşevik İhtilali sonrası 1918 Brest Litovski Antlaşmasıyla İşgal altındaki yerler tekrar ana vatana kayılmıştır.

30 Ekim 1918 Mondros Ateşkes Antlaşmasıyla İngilizler tarafında işgal edilen yöremiz, Ermenilerin kanlı eylemlerine sahne olmuştur. Yörede yaşanan sıkıntılar şairler ve ozanlar tarfından da dile getirilmektedir. Ardanuçlu ozan Efkari durumu şöyle ifade ediyor.

“Saltanat elinden yurt kayboldu
Ağlasak ne olur, gülsek ne olur
Dinleyen yok dava, ret kayboldu
Yaşasak ne olur, ölsek ne olur ’’

15. Kolordu Komutanı Kazım Karabekir Paşa emrindeki kuvvetler Ermenilerle yaptığı savaş sonunda 3 Aralık 1920 Gümrü Barış antlaşmasıyla Misak-ı Milli sınırlarına ulaşıldı.

Kısa süreli Gürcü işgali ardından TBMM’nin girişimleri ve Deli Halit Paşa emrindeki kuvvetlerle işgal 23 Şubat 1921’de sona erdirildi. 7 Mart 1921’de resmi kuvvetlerin gelmesi ile Ardanuç resmen ebedi olarak Anavatana katılmış oldu.

Ardanuç1 Ağustos 1945 tarih ve 4769 sayılı kanunla Artvin iline bağlı ilçe olmuştur.

ARDANUÇ’UN KÖYLERİ:

Akarsu, Anaçlı, Avcılar, Aydınköy, Aşağıırmaklar, Aşıklar, Çakıllar, Çıralar, Örtülü, Ballı, Bağlıca, Beratlı, Bereket, Boyalı, Bulanık, Cevizli, Ekşinar, Ferhatlı, Gökçe, Güleş, Gümüşhane, Geçitli, Hamurlu, Harmanlı, Hisarlı, Kapıköy, Karlı, Kaşıkçı, Konaklı, Kutlu, Kızılcık, Müezzinler, Meşeköy, Naldöken, Ovacık, Peynirli, Sakarya, Soğanlı, Tütünlü, Tepedüzü, Torbalı, Tosunlu, Ustalar, Yolağzı, Yolüstü, Yukarıırmaklar, Zekeriyaköy, İncilli.

ARHAVİ

 Yakışır, Arhavi hep kendine seçsin iyiyi,
Boyasın yağmuru ortancaların pembeliği.

Hasan Çelebi

ARHAVİ'NİN TARİHİ

Kafkasya ve Doğu Karadeniz Bölgesi, MÖ dönemlerden beri çeşitli kültür ve uygarlıklara yurt olmuştur. Arhavi halkı ve coğrafyası da bu tanımın içerisindedir. Lazları da içine alan Kolheti kültürü bunlardan birisidir.

Kolheti ismi, tarihi süreç içinde siyasi bir birliğin adı olarak ortaya çıkmış, egemen olduğu coğrafyaya da kendi adını vermiştir. Lazlarla çok yakın ilişkisi bulunan Kolheti Krallığı, bu özelliği konumuzun özünü oluşturmaktadır.

Gerek coğrafi bir terim ve gerekse siyasi bir özne olarak tarihte, Kolheti ismi değişik dillerdeki fonetik özellik ve telaffuz ayrılıkları nedeniyle, Kolh, Kolheti, Kolkis, Kolhida... ve benzeri olarak on iki çeşit yazılan ve söylenen bir isim olmuştur.

Önce bu on iki çeşit isimle literatüre geçmiş Kolheti’nin Laz terimi ile olan ilişkisine bir göz atalım. Bizanslı tarihçi Prokipus “ Eskiden kullanılan Kolh adı, Laz adı ile değiştirilmiştir” diyor.( 6. Yüzyıl Priskos, Bella Cotli ve Savaş Tarihi 11, 17) Yine Bizanslı Agastias da, çok eski çağlarda Lazlara, Kolh deniliyordu diyor. (6. Yüzyıl Bizans Tarihçisi Agastias 1, 3) Öyle ise tarihte, Kolheti’nin (on iki yazılışından biri ile) geçtiği her metin, Lazlardan veya Lazlarında içinde bulunduğu siyasi birlikten bahsediyor demektir.

Şimdi de Kolheti’nin neresi ve kimlere ait uygarlık olduğu konusuna değinelim: Kesin bir çizgi ile belirtmemiz mümkün olmamakla beraber Kolheti, Kafkas Dağları’nın güney eteklerinden başlayıp Trabzon’a kadar uzanan, doğuda Suram eteklerine kadar varan bir bölgenin adıdır. İsminin tarihi süreç içerisinde, üzerinde kurulmuş bulunan Kolheti Krallığından geldiği kesindir. Kolheti Krallığı’nın orijini, eldeki mevcut kaynak ve arkeolojik bulgulara göre MÖ 12-11. Yüzyıllardır izlenebiliyor. Başlangıçta iki halk grubunun oluşturduğu, bilahare birçoklarının dahil olduğu ve eleştirdiği bir uygarlıktır. İlk dönemlerde krallığın halkını Egrisililer (laz) ve Abhaz-Abazalar oluşturuyordu. (George Amicba’nın Doçentlik tezi, Orta çağda Abhazlar, Lazlar) Ancak, Ergisi(LAZ) ve Abhaz-Abaza isimleri, devletin belirleyici simgesi olarak hiç kullanılmamış, bütün kaynaklarda devletin on iki çeşit yazılışı ve okunuşu olduğunu anlattığımız Kolh, Kolheti, Kolhida, Kolkis... Krallığı olarak anılmıştır.

Milat yıllarında, Trabzon’a kadar olan bölgeye, Kolheti halklarından bir Megrel-Laz göçü olmuştur. Milattan sonraki ilk yıllarda da Romalılar bu Krallığı Egrisi(laz) soyundan gelen krallara devretmişler ve Kolheti Krallığı’nın ismini Lazika Krallığı’na dönüştürmüşlerdir. İşte bundan sonra Laz ismi tarih sayfalarına girmiştir. Bu ismin, yani Laz isminin ilk kullanıldığı eser, 79 yılında Romalı müellif Plinius’un “Naturalis Historia” adlı eseridir.

Lazika Krallığı ismi ortaya çıkmadan önceki dönemlerde Kolheti Krallığı veya on iki çeşit isminden biri söylendiği zaman halk olarak ya Egrisislerden (Laz) veya Ab haz-Abazlardan bahsediliyor demekti. Bilahare de Çerkesler, hatta İskitler bu uygarlığa dahil olmuşlardır. Gürcülerin Kolheti Uygarlığına dahil olmaları Çerkes ve İskitlerden ve de Lazika Krallığı’nın çıkmasından çok sonradır. Gürcüler 483 yılında Laz ülkesine Perslerden kaçarak göç etmişler ve Lazlarla ilk defa bu göç sebebiyle tanışmışlardır. Gürcülerin bu uygarlık içinde en hakim halk öğesi olarak Krallığın başını çekmeleri, çok sonra, 11 ve 12. Asırlarda olmuştur.

Lazcada –ka takısı, küçüklük, yavruluk, özlük, pratiklik gibi içten birkaç anlatımı kapsar. Mamalika, Xocika, Kuxraka kelimelerinde olduğu gibi bu takının, devrinin Roma lehçesinden alınmış olması çok muhtemeldir. Çünkü Kolheti Krallığı, Roma gibi dev bir imparatorluğun kuzey-doğu hududunda bir krallık iken, Roma tarafından kendisine sınır krallığı (vasallık) yüklenen ismi de Lazika Krallığı’na dönüştürülen, Roma’ya göre küçük bir krallıktır. Bu yüzden laz ismine bir –ka takısının eklendiği ve isminin, Lazika Krallığı’na dönüştürüldüğü anlaşılmaktadır. 5. ve 6. Yüzyıllarda Bizanslılarla Perslerin hemen her seferinde, Lazlarında bazen bir yanda bazen öbür yanda göründükleri büyük mücadelelerine şahit olmaktayız. Bu mücadelelerin getirdiği sosyal, politik ve askeri sebeplerle, Lazlar ikiye bölünmüşler, Rion nehri civarındakilere de Megrel, Çoruh nehri civarındakilere de Laz denilmiştir.

Boş kalan bölgeye, 483 yıllarında Perslerden kaçan, kaçtıklarına yukarıda değindiğimiz ve bilahare de Arap istilasından kaçan Gürcüler yerleşmişlerdir. Böylece de bugün Acara-Gurya denen bir ara bölge oluşmuştur.

 Çağımızda kardeş olan iki halktan Hristiyan olarak Megreller’in Kafkasya’da, Müslüman olarak da Lazların Doğu Karadeniz’de yaşamlarını sürdürmelerinin kökeninde bu tarihi olay yatar.

Arhavi halkının, Laz kökenli, yani otokon olanlarının soyu, Çoruh vadisi orijinli Laz kökündenü gelir. Bilahare Osmanlı yönetimine girmişler ve Müslüman olmuşlardır. Günümüzdeki Arhavi ilçesi köyleri ve Hopa çevresinde bu sırada Osmanlı yönetimine alınmıştır. Fatih torunu Yavuz Sultan Selim Padişah olmadan önce Trabzon’da vali olarak bulunmuştur. 1510 yıllarında Yavuz Sultan Selim Arhavi üzerinden geçerek Batum’un yanındaki Gönye kalesini feth etti. Böylece Gönye sancağı kurulmuş Arhavi çevresinde bir nahiye olarak Hopa ile birlikte sancak örgütüne bağlanmıştır.

1877 (93 harbinde) yılından önce Batum ve havalisi Türklerin elinde bulunduğu zamanlarda Arhavi, Göney mu tasarrufluğuna bağlı ve idari teşkilatı ilçe olarak yer almış, ilçe merkezinde bugünkü kale (Kabisre) mahallesi iken, 1877 (93 harbinde) yılından sonra Batum ve Gönye havalesinin Rusların eline geçmesinde sonra Arhavi Trabzon İline bağlı Rize mu tasarrufluğuna bağlanmıştır. Bu tarihlerde Hopa ve Fındıklı ilçelerine bucak alarak Arhavi’ye bağlı iken 1900 yıllarında iktisadi sebeplerden dolayı, Hopa ilçe olmuş Arhavi bucak olarak Hopa´ya bağlanmıştır. 1936 yılında Hopa ilçesi Artvin’e bağlanınca, Arhavi bucağında Artvin’e ek olmuştur. Arhavi 1 Haziran 1954 yılında tekrar ilçe haline getirilmiştir. Bugün de Türkiye Cumhuriyeti’nin anayasal vatandaşı olarak tarihsel varlıklarını sürdürmektedirler.

ARHAVİ'NİN KÖY MUHTARLARI

BORÇKA

Küçülüp gökyüzü girmiş iki üç daraçıya,
Sonra düşmüş upuzun yerde yatan bir fıçıya.

Hasan Çelebi

HOPA

Mustafa Papilanın söylediği kesindir:
‘’Hopa’da cennet veresiye değil peşindir’’

Hasan Çelebi

HOPA HAKKINDA GENEL BİİLGİ VE KISA TARİHİ

Doğu Karadeniz Bölgesi’nin doğu bölümünde, Artvin’e bağlı bir ilçe olan Hopa’nın doğusunda Gürcistan Cumhuriyeti, batısında Arhavi, güneyinde Borçka ve kuzeyinde Karadeniz bulunmaktadır. Trabzon-Rize-Artvin-Ardahan-Kars-Erzurum ve Gürcistan Cumhuriyeti’ni birbirine bağlayan uluslararası karayolu üzerinde bir kavşak konumundaki Hopa’nın Sarp Sınır Kapısı’na uzaklığı 18 km. uzaklıktadır.

İl merkezine uzaklığı 65 km. dir. Deniz seviyesinden yüksekliği 10 m. olup, en yüksek noktası 1.513 m. ile Yavuz Sultan Selim Tepesidir. Yüzölçümü 289 km2, 2000 Yılı Genel Nüfus Sayım sonuçlarına göre; toplam nüfusu 32.584’tür.

İlçenin ekonomisi tarıma dayalıdır. İlçede üretilen tarımsal ürünler, çay, fındık, mısır, kivi, elma, armut, çeltik, sebze ve turunçgillerdir. Ayrıca balıkçılık da ilçe ekonomisinde önemli yer tutmaktadır.İlçede tarıma dayalı ekonomik yapı son zamanlarda değişmeye başlamış limanın hizmete girmesi, özellikle de "Sarp Sınır Kapısı’nın" açılması ile ihracat ve ithalatta, turizmde, uluslararası nakliyecilikte çok önemli gelişmeler olmuştur.

Hopa yöresinde ilk yerleşimin başlangıcı konusunda yeterli bilgi bulunmamaktadır. Bununla beraber, ilk yerleşenlerin Hurriler olduğu sanılmaktadır. Hurrilerden sonra Azzi ve Hitit yönetiminde kalan yöre MÖ.800’de Kimmerlerin istilasına uğramıştır. Bunu Arsaklı, Pers, Bizans ve Pontus egemenlikleri izlemiştir.

Yavuz Sultan Selim’in Trabzon valiliği sırasında (1490-1512) Osmanlı topraklarına katılmıştır. Gönye kalesinin fethi (1509) ile Sancak haline getirilen Gönye’ye bağlanmıştır. Lala Mustafa Paşa tarafından 1578 yılında merkezi Ahıska olmak üzere Çıldır Eyaletinin kurulması ile bu eyalete bağlanmıştır. Çarlık Rusya’sı ile imzalanan Edirne Antlaşması sonunda (1829) Ahıska’nın bu ülkeye verilmesinden sonra Trabzon eyaletinin bir sancağı olan Batum’a bağlanmıştır. 1877-1878 Osmanlı-Rus Harbi sonucunda Kars ve Ardahan’la birlikte Hopa, Kemalpaşa bucağına kadar, Batum dahil olmak üzere Ruslar’a bırakılmıştır. Bunun üzerine Hopa Rize Sancağına bağlanmıştır. Hopa, 1915 yılında Ruslar tarafından işgal edilmiştir. 1918 yılında imzalanan Brest-Litovsk antlaşması sonucu Ruslar Kemalpaşa yöresini terk etmiş, ilçe 14 Mart 1921'de bu işgalden kurtulmuştur.

HOPA KÖYLERİNİN MUHTARLARI